الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ، عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ » « 1 » . از امام صادق عليه السّلام روايت شده است كه فرمود : « أول ما نزل على رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ . اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ . . . وآخر ما نزل عليه : إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ . . . » « 2 » . 2 . گروهى نخستين سورهء نازل‌شده را سورهء مدّثّر مىدانند . از ابن سلمه روايت شده است كه از جابر بن عبد اللّه انصارى سؤال كردم : كدامين سوره يا آيهء قرآن براي نخستين بار نازل شده است ؟ گفت : « يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ » . گفتم : پس « اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ » چه ؟ گفت : گفتارى كه از پيامبر أكرم صلّى اللّه عليه وآله شنيده‌ام اكنون براي شما بازگو مىكنم . شنيدم كه فرمود : « مدتي را در مجاورت كوه حراء گذرانيدم . در پايان كه از كوه پايين آمدم وبه ميانهء دشت رسيدم ، ندايى شنيدم . به هر طرف نگريستم كسى را نديدم . سپس سر به آسمان بلند كردم ، ناگهان أو ( جبرئيل ) را ديدم . لرزشى مرا فراگرفت ، به خانه نزد خديجة آمدم ، خواستم تا مرا بپوشاند . آن‌گاه « يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ ، قُمْ فَأَنْذِرْ . . . » « 3 » نازل شد « 4 » . گروهى از اين حديث استفاده كرده‌اند كه اولين سورهء نازل‌شده در ابتداى وحى بر پيامبر أكرم صلّى اللّه عليه وآله اين سوره است « 5 » ولى در متن حديث هيچ‌گونه اشاره‌اى به اين امر كه نخستين سورهء نازل‌شده اين سوره باشد نشده است ، وصرفا استنباط جابر از اين حديث چنين بوده است . شايد اين پيشامد پس از مدتي كه از بعثت گذشته بود ( فترت ) صورت گرفته باشد ، زيرا پس از آغاز بعثت براي مدتي وحى منقطع گرديد ودوباره آغاز شد . شاهد بر اين مدّعى حديث زير است : از جابر بن عبد اللّه روايت ديگرى شده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه وآله دربارهء فترت وحى سخن مىگفت ومىفرمود : « هنگامى كه به راه خود ادامه مىدادم ، ناگاه ندايى از آسمان شنيدم . سر بلند كردم ، فرشته‌اى را ديدم كه در كوه حراء نيز آمده بود . از ديدار أو به وحشت افتادم وبر روى زانوهاى خود قرار گرفتم . سپس از راه خود

--> ( 1 ) علق 96 : 5 - 1 . ر . ك : تفسير منسوب به امام عسكرى ؛ ص 157 . بحار الأنوار ؛ ج 18 ، ص 206 ، حديث 36 . تفسير برهان ؛ ج 2 ، ص 478 . صحيح مسلم ؛ ج 1 ، ص 97 . صحيح بخارى ؛ ج 1 ، ص 3 . ( 2 ) أصول كافى ؛ ج 2 ، ص 628 . عيون أخبار الرضا ؛ ج 2 ، ص 6 . بحار الأنوار ؛ ج 92 ، ص 39 . ( 3 ) مدّثّر 74 : 2 - 1 . ( 4 ) صحيح مسلم ؛ ج 1 ، ص 99 ورجوع كنيد به : امام أحمد بن حنبل ؛ مسند أحمد ؛ ج 3 ، ص 306 . ( 5 ) ر . ك : بدر الدين زركشى ؛ البرهان في علوم القرآن ، ج 1 ، ص 206 .